Xông lá giải cảm mùa lạnh: ai không nên xông và cách tránh bỏng

Xông lá giải cảm là biện pháp hỗ trợ cho người lớn khỏe mạnh bị nghẹt mũi, không dành cho trẻ nhỏ, người già yếu hay người có bệnh mạn tính. Rủi ro thường gặp nhất không nằm ở loại lá mà ở nồi nước sôi: bỏng hơi, bỏng do lật nồi, choáng và mất nước khi xông quá lâu. Nếu trong nhà có trẻ dưới 30 tháng tuổi, các thầy thuốc y học cổ truyền khuyên tuyệt đối không xông trực tiếp cho trẻ.

Miền Bắc vào đợt rét đầu mùa, nồi xông với sả, bưởi, gừng, lá tre, kinh giới lại được đặt giữa nhà. Bài này đi qua những ai không nên xông, các tình huống gây bỏng hay gặp và cách làm an toàn hơn cho người lớn muốn dùng.

Bỏng hơi nước ở trẻ: chuyện không chỉ ở Việt Nam

Đầu tháng 3/2026, bệnh viện Shriners Children's Boston (Mỹ) cảnh báo sau một mùa đông có nhiều trẻ bị bỏng độ hai vì các "mẹo thông mũi" tự làm tại nhà: đặt nồi nước sôi trong phòng ngủ làm máy tạo ẩm, hoặc cho trẻ trùm khăn hít hơi nước. Theo thông báo của bệnh viện, riêng một điều dưỡng đã điều trị bốn đến năm ca bỏng độ hai trong mùa cúm, trẻ từ 3 tuổi đến tuổi trung học cơ sở; nhiều vết bỏng mất hai đến bốn tuần mới lành. Bệnh viện cũng ghi nhận bỏng nặng hơn khi nước có pha tinh dầu bạc hà hoặc thảo dược, và những mẹo này lan truyền qua TikTok, YouTube.

Hoàn cảnh của Việt Nam còn có thêm yếu tố riêng: nồi xông thường là nồi to, đặt dưới đất hoặc trên ghế thấp, người xông trùm chăn kín, trẻ con chạy quanh. Chỉ cần một cú vấp là cả nồi nước sôi đổ xuống.

Ai không nên xông

Trong bài trên báo Sài Gòn Giải Phóng (đăng năm 2022, giai đoạn xông hơi trở thành phong trào), TS Trương Thị Ngọc Lan, khi đó là Phó Viện trưởng Viện Y dược học dân tộc TP.HCM, lưu ý những điểm vẫn còn nguyên giá trị:

• Không xông trực tiếp cho trẻ, đặc biệt trẻ dưới 30 tháng tuổi.
• Không nên xông cho trẻ em nói chung, người già yếu, người có bệnh mạn tính, người suy nhược.
• Xông toàn thân dễ gây mất nước; không xông quá nhiều lần.
• Trong quá trình xông có thể bị bỏng hoặc ngất xỉu.

Cũng trong bài, TS.BS Nguyễn Hồng Minh, khi đó là Trưởng khoa Y học cổ truyền Bệnh viện Nhi Trung ương, nhấn mạnh xông hơi chỉ là biện pháp hỗ trợ chứ không phải điều trị chính.

Phụ nữ mang thai là nhóm cần lưu ý riêng, nhất là với một số loại lá như ngải cứu. Trang này đã có bài vì sao bà bầu nên tránh xông lá ngải.

Năm tình huống gây tai nạn hay gặp

1. Trùm chăn kín cả người lẫn nồi. Không gian kín khiến hơi nóng dồn lên mặt, khó thoát ra khi thấy choáng.
2. Cúi mặt quá sát. Hơi nước ngay trên mặt nước sôi đủ nóng để gây bỏng da mặt, mi mắt.
3. Đặt nồi dưới sàn, nơi trẻ chạy nhảy. Đây là kiểu tai nạn lật nồi kinh điển.
4. Cho trẻ ngồi trong lòng người lớn cùng xông. Trẻ giãy giụa có thể chạm vào nồi, và da trẻ mỏng nên bỏng sâu hơn.
5. Nhỏ tinh dầu đậm đặc vào nồi. Hơi tinh dầu đậm đặc gây cay mắt, kích ứng đường thở; bệnh viện ở Boston ghi nhận bỏng nặng hơn khi pha thêm tinh dầu bạc hà hoặc thảo dược. Bài lưu ý khi dùng tinh dầu nguyên chất giải thích kỹ hơn.

Nếu người lớn vẫn muốn xông: làm sao cho an toàn hơn

• Thời gian: theo khuyến nghị nêu trong bài SGGP, xông mũi khoảng 10–20 phút mỗi lần, tối đa 2 lần mỗi ngày. Không kéo dài để "ra thật nhiều mồ hôi".
• Vị trí: đặt nồi trên mặt phẳng chắc chắn, có tay cầm quay vào trong, ở phòng không có trẻ nhỏ.
• Khoảng cách: chờ nước bớt sôi sục, giữ mặt cách xa, nhắm mắt. Thấy nóng rát là lùi lại ngay.
• Không trùm kín hoàn toàn: để một khe hở cho không khí lưu thông, dễ thoát ra khi cần.
• Có người bên cạnh nếu bạn lớn tuổi, huyết áp không ổn định hoặc từng bị choáng khi tắm nước nóng.
• Uống nước sau xông, lau khô người, mặc ấm, tránh ra gió lạnh ngay.

Người cao tuổi: chú ý choáng và tụt huyết áp

Ông bà là những người hay giữ thói quen xông nhất, cũng là nhóm dễ gặp sự cố nhất. Ngồi lâu trong hơi nóng làm mạch máu ngoại vi giãn ra, ra nhiều mồ hôi, cộng thêm tuổi tác và thuốc huyết áp, người già có thể choáng khi vừa đứng dậy. Bài SGGP đã nêu nguy cơ ngất xỉu trong lúc xông. Vì vậy nếu ông bà muốn xông, nên có con cháu ngồi cạnh, xông ngắn, đứng dậy từ từ và uống nước ngay sau đó. Người đang có bệnh tim mạch, từng đột quỵ hoặc huyết áp dao động thất thường thì nên hỏi bác sĩ trước.

Thay thế an toàn cho trẻ bị nghẹt mũi

Shriners Children's khuyên phụ huynh tránh mọi mẹo chữa bệnh có dùng nước sôi, thay vào đó dùng máy tạo ẩm phun sương mát mua ở cửa hàng, và luôn để đồ uống nóng ngoài tầm với của trẻ. Với trẻ nhỏ ở Việt Nam, các cách nhẹ nhàng hơn như nhỏ nước muối sinh lý, giữ phòng thông thoáng, cho trẻ uống đủ nước thường được nhân viên y tế hướng dẫn. Trẻ sốt cao, thở nhanh, rút lõm ngực, bỏ bú hoặc li bì cần được đưa đi khám, không xông.

Lỡ bị bỏng hơi nước: làm gì ngay

Hướng dẫn của Shriners Children's khá rõ ràng:

• Xả vùng bỏng dưới nước mát, không phải nước lạnh, ngay lập tức.
• Không bôi dầu, bơ, kem đánh răng hay thuốc mỡ lên vết bỏng.
• Không chườm đá.
• Đưa trẻ đến cơ sở cấp cứu sớm.

Với vết bỏng ở mặt, mắt, vùng sinh dục hoặc vết bỏng rộng, đừng tự xử lý ở nhà. Phỏng nước, da trắng bệch hoặc đau dữ dội là những dấu hiệu bỏng sâu cần bác sĩ đánh giá.

Lá gì không quan trọng bằng cách xông

Nhiều người tốn công tìm đủ "bảy loại lá", trong khi phần rủi ro thật nằm ở nồi nước và người xông. Một nồi xông đặt chắc chắn, người lớn tỉnh táo ngồi xông mười lăm phút rồi uống cốc nước ấm, đó là phiên bản an toàn của phong tục này. Còn với em bé đang sổ mũi, chiếc nồi nước sôi nên ở yên trong bếp.