Gừng, tỏi, mật ong trị cảm lạnh: nghiên cứu nói được đến đâu

Trong ba thứ quen thuộc nhất của mùa cảm lạnh, mật ong có bằng chứng tốt nhất: một phân tích gộp 14 nghiên cứu cho thấy mật ong cải thiện ho và triệu chứng hô hấp trên tốt hơn chăm sóc thông thường. Tỏi chỉ có một thử nghiệm nhỏ gợi ý giảm số lần bị cảm, chưa đủ để kết luận. Gừng thì gần như chưa có dữ liệu riêng cho cảm lạnh; bằng chứng của gừng chủ yếu nằm ở buồn nôn thai kỳ. Cả ba đều không thay được việc đi khám khi có dấu hiệu nặng, và mật ong tuyệt đối không cho trẻ dưới 1 tuổi.

Miền Bắc đã vào những đợt lạnh đầu mùa, cốc trà gừng mật ong, bát cháo hành tỏi lại xuất hiện trong mọi gia đình. Bài này không bảo bạn bỏ chúng, chỉ giúp đặt kỳ vọng đúng với từng thứ.

Mật ong: ứng viên có dữ liệu mạnh nhất

Năm 2020, một nhóm nghiên cứu ở Anh công bố phân tích gộp trên tạp chí BMJ Evidence-Based Medicine (bản in 2021), tóm tắt có trên Europe PMC. Từ 1.345 tài liệu, họ chọn được 14 nghiên cứu. So với chăm sóc thông thường, mật ong:

• Cải thiện điểm triệu chứng tổng hợp (3 nghiên cứu).
• Giảm tần suất ho (8 nghiên cứu).
• Giảm mức độ ho (5 nghiên cứu).

Khi so với giả dược, chỉ có hai nghiên cứu và kết quả gộp chưa đạt ý nghĩa thống kê, độ không đồng nhất rất cao. Nguy cơ sai lệch chung được đánh giá ở mức trung bình. Các tác giả kết luận mật ong vượt trội chăm sóc thông thường, là lựa chọn rẻ, dễ tìm thay cho việc kê kháng sinh không cần thiết, nhưng vẫn cần thêm thử nghiệm chất lượng cao có giả dược.

Điểm đáng giá nhất của nghiên cứu này là bối cảnh: nó được viết để trả lời câu hỏi "có gì thay được kháng sinh cho cảm lạnh thông thường không". Cảm lạnh phần lớn do virus, kháng sinh không có tác dụng, và mật ong là một cách làm dịu triệu chứng trong lúc chờ cơ thể tự khỏi.

Giới hạn tuổi không được bỏ qua

Không cho trẻ dưới 12 tháng tuổi ăn mật ong dưới bất kỳ hình thức nào, kể cả pha nước ấm hay trộn với chanh, vì nguy cơ ngộ độc botulinum ở trẻ nhũ nhi. Lý do chi tiết có trong bài vì sao không dùng mật ong cho trẻ dưới một tuổi. Người bị đái tháo đường cũng cần tính mật ong vào lượng đường trong ngày.

Tỏi: một thử nghiệm, nhiều câu hỏi

Tổng quan Cochrane về tỏi và cảm lạnh thông thường (công bố 11/2014) tìm thấy tám nghiên cứu nhưng chỉ một đạt tiêu chuẩn. Thử nghiệm đó gồm 146 người được chia ngẫu nhiên dùng tỏi hoặc giả dược trong 12 tuần:

Nhìn bảng thì có vẻ ấn tượng, nhưng Cochrane lưu ý: chỉ một thử nghiệm nhỏ, có thể sai lệch do công bố, và việc làm mù không hoàn hảo vì bốn người nhóm tỏi ợ ra mùi tỏi (so với một người nhóm giả dược), nghĩa là họ có thể đoán được mình uống gì. Tác dụng phụ ghi nhận gồm mùi và phát ban da. Kết luận của tổng quan là bằng chứng chưa đủ, cần thử nghiệm khác xác nhận.

Một chi tiết thực tế nữa: thử nghiệm dùng tỏi để phòng trong 12 tuần, không phải ăn tỏi khi đã bị cảm. Nhai vài tép tỏi sống lúc đang sổ mũi không phải là điều đã được nghiên cứu này kiểm chứng.

Gừng: được yêu thích, ít dữ liệu cho cảm lạnh

Trang tổng hợp về gừng của NCCIH (Viện Y tế Quốc gia Mỹ) không có mục nào về gừng trị cảm lạnh; nó chỉ nhắc gừng từng được dùng truyền thống cho bệnh cúm. Những gì NCCIH ghi nhận có bằng chứng:

• Có thể giúp giảm buồn nôn, nôn khi mang thai.
• Có thể giảm mức độ đau bụng kinh khi dùng dạng bổ sung.
• Phần lớn nghiên cứu không thấy gừng giúp say tàu xe; vai trò với buồn nôn do hóa trị hay sau mổ chưa chắc chắn.

Tác dụng phụ đường uống gồm khó chịu bụng, ợ nóng, tiêu chảy, kích ứng miệng họng. Người đang dùng thuốc điều trị nên hỏi bác sĩ trước khi dùng gừng dạng bổ sung liều cao.

Vậy cốc trà gừng nóng có vô ích? Không hẳn. Một đồ uống ấm giúp người bệnh uống thêm nước và dễ chịu hơn ở cổ họng; chỉ là chưa có bằng chứng cho thấy gừng rút ngắn đợt cảm hay diệt virus.

Kết hợp trong một cốc: nên kỳ vọng gì

Trà gừng mật ong chanh là món phổ biến nhất. Nếu xét theo dữ liệu, phần mật ong là thành phần "làm việc" rõ nhất cho triệu chứng ho, phần nước ấm giúp bù dịch, còn gừng và chanh chủ yếu đem lại hương vị và cảm giác dễ chịu. Không cần mua các loại "siro gừng tỏi mật ong" đóng chai đắt tiền; tác dụng chính đến từ mật ong và nước.

Với những ai thích tìm hiểu thêm hoạt chất trong cây gia vị, bài báo cáo khoa học về tác dụng kháng viêm của tinh dầu sả là ví dụ về cách đọc dữ liệu trong ống nghiệm với thái độ thận trọng tương tự.

Khi nào không nên tự chữa ở nhà

• Sốt cao kéo dài, khó thở, thở nhanh, đau ngực.
• Trẻ nhỏ bỏ bú, li bì, co rút lồng ngực khi thở.
• Người cao tuổi, người có bệnh tim, phổi, đái tháo đường thấy triệu chứng nặng dần.
• Ho kéo dài nhiều tuần không đỡ.

Những trường hợp này cần được khám để phân biệt cảm lạnh với cúm, viêm phổi hay bệnh khác. Mật ong, tỏi, gừng có thể đi kèm, nhưng không thay được chẩn đoán.

Tóm tắt cho tủ bếp mùa đông

Mật ong: có bằng chứng làm dịu ho, dùng được cho người lớn và trẻ từ 1 tuổi. Tỏi: có một thử nghiệm phòng cảm đầy hứa hẹn nhưng chưa được xác nhận. Gừng: đồ uống ấm dễ chịu, chưa có dữ liệu riêng cho cảm lạnh. Và kháng sinh, thứ nhiều người vẫn tự mua khi sổ mũi, lại chính là thứ cảm lạnh thông thường không cần.