Rượu ngâm thảo dược đón Tết: nguy cơ ngộ độc ô đầu, phụ tử

Rượu ngâm củ ấu tàu, phụ tử, ô đầu hay rễ cây rừng không rõ tên là loại đồ uống có thể gây ngộ độc tim chỉ sau vài chén, và dịp cuối năm là lúc những bình rượu này được mang ra mời khách nhiều nhất. Độc chất chính trong nhóm ô đầu là aconitin, một chất mà theo Trung tâm Chống độc Bệnh viện Bạch Mai thì chỉ khoảng 1 mg đã có thể gây ngộ độc nặng. Nếu nhà bạn đang giữ một bình rượu thuốc mà không ai biết chắc ngâm cây gì, cách an toàn nhất là không rót ra mời trong mâm Tết.

Bài này giải thích vì sao rượu ngâm thảo dược nguy hiểm hơn nhiều người nghĩ, các dấu hiệu nhận biết sớm, việc cần làm trong vài phút đầu và những thói quen nên bỏ trước mùa Tết Đinh Mùi 2027.

Những ca ngộ độc gần đây cho thấy điều gì

Cuối tháng 10/2025, sáu người ở xã Sơn Lâm, Nghệ An nhập viện trong tình trạng nguy kịch sau bữa trưa có rượu gạo ngâm rễ cây rừng tự làm. Theo bản tin của Việt Nam News về vụ ngộ độc rượu thảo dược ở Nghệ An, các nạn nhân nôn, co giật và gục xuống chỉ vài phút sau khi uống hai đến ba chén nhỏ; bốn người phải đặt nội khí quản, nhiều người bị suy hô hấp và tổn thương tim. Cũng bản tin này cho biết những vụ tương tự đã từng xảy ra ở Tuyên Quang và Lai Châu.

Một trường hợp khác được Báo Đại biểu Nhân dân đưa tin từ Trung tâm Chống độc Bạch Mai: một người đàn ông nghe bạn bè mách, luộc củ ấu tàu để ăn và uống nước với hy vọng chữa đau xương khớp. Ông bị tê bì chân tay, choáng váng, ngất. Xét nghiệm nước tiểu phát hiện aconitin, chỉ số Troponin T lên 31,74 ng/L, gần gấp ba mức bình thường, cho thấy cơ tim đã bị tổn thương. Điều đáng chú ý là người bệnh đã luộc kỹ và chỉ dùng lượng nhỏ mỗi lần.

Hai câu chuyện có chung một điểm: người uống tin rằng đó là "thuốc bổ", và không ai trong mâm biết chính xác bình rượu chứa gì, chứa bao nhiêu.

Aconitin tác động lên tim ra sao

Củ ấu tàu, phụ tử và ô đầu đều thuộc chi Aconitum. Trong rễ củ của chúng có các alkaloid nhóm aconitin. Ở mức độ cơ chế, nhóm chất này làm rối loạn kênh natri trên màng tế bào thần kinh và cơ tim, khiến tín hiệu điện không tắt đúng lúc. Hậu quả dễ thấy nhất là cảm giác tê rần ở miệng, lưỡi rồi lan ra tay chân; hậu quả nguy hiểm nhất là loạn nhịp tim.

Theo ThS.BS Nguyễn Văn Chiến (Trung tâm Chống độc Bạch Mai) trong bài báo nói trên, aconitin là thuốc độc bảng A; liều 1 mg có thể gây ngộ độc nặng, còn 2–3 mg đủ gây tử vong ở người trưởng thành. Một chén rượu ngâm chứa bao nhiêu miligam thì không ai đo được tại nhà. Hàm lượng thay đổi theo loại củ, nơi mọc, thời gian ngâm, độ rượu và cả việc bình đã được châm thêm rượu bao nhiêu lần.

Rượu còn làm mọi thứ tệ hơn. Cồn giúp chiết alkaloid ra khỏi củ hiệu quả hơn nước, và người say thường không nhận ra triệu chứng tê miệng ban đầu, hoặc nghĩ đó là "rượu ngấm". Vì vậy, khoảng thời gian vàng để đi viện hay bị bỏ lỡ.

Bào chế rồi có an toàn không

Nhiều người cho rằng phụ tử đã qua chế biến thì uống được. Ở bệnh viện, câu trả lời không đơn giản như vậy. Trung tâm Chống độc Bạch Mai cho biết đã từng cấp cứu bệnh nhân ngộ độc cả với dạng phụ tử chế, tức loại đã qua bào chế để giảm độc. TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm, khuyến cáo củ ấu tàu tuyệt đối chỉ dùng bôi ngoài da, không ăn, không uống.

Trong y học cổ truyền, phụ tử chế là vị thuốc được thầy thuốc kê với liều kiểm soát và phối hợp cụ thể. Điều đó hoàn toàn khác với việc ngâm một nắm củ vào bình rượu năm lít rồi uống dần cả mùa đông. Muốn hiểu vì sao cùng một cây có thể vừa là thuốc vừa là độc, bạn có thể đọc thêm bài giới hạn liều an toàn của thảo dược trên trang này.

Dấu hiệu cần nghi ngờ trong lúc đang uống

Ngộ độc aconitin thường khởi phát nhanh. Với những gì đã được ghi nhận trong các ca nêu trên, nên dừng ngay và gọi cấp cứu nếu bất kỳ ai trong mâm có các biểu hiện sau:

• Tê, rát hoặc kiến bò ở môi, lưỡi, họng, sau đó lan ra đầu ngón tay, ngón chân.
• Buồn nôn, nôn, đau bụng xuất hiện chỉ sau vài chén.
• Choáng váng, vã mồ hôi, cảm giác tim đập lộn xộn, hồi hộp.
• Khó thở, co giật, lơ mơ hoặc ngất.

Nếu nhiều người cùng uống một bình mà cùng có triệu chứng, gần như chắc chắn vấn đề nằm ở bình rượu chứ không phải "say".

Xử trí trong những phút đầu

1. Ngừng uống ngay với tất cả mọi người trong mâm, kể cả người chưa có triệu chứng.
2. Gọi 115 hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất có thể theo dõi tim. Loạn nhịp tim có thể xuất hiện trên đường đi, nên không để người bệnh tự lái xe.
3. Mang theo bình rượu hoặc một ít rượu và bã củ trong túi kín. Trong vụ ở Nghệ An, các chuyên gia pháp y vẫn phải làm việc để xác định độc chất; có mẫu thật giúp bác sĩ rút ngắn thời gian chẩn đoán.
4. Không chờ "tỉnh rượu", không cho uống thêm thứ gì để "giải", không tự chạy vòng hay vận động mạnh. Người đàn ông trong ca Bạch Mai đã tự chạy nhiều vòng và tự gây nôn nhưng không đỡ.

Người được đưa đến viện sớm có cơ hội được theo dõi điện tim liên tục và xử trí loạn nhịp kịp thời. Đó là lý do quan trọng nhất để đi viện ngay cả khi triệu chứng ban đầu có vẻ nhẹ.

Bình rượu "gia truyền" trong nhà: giữ hay bỏ

Cuối năm là lúc nhiều gia đình lấy bình rượu ngâm cất từ lâu ra để đãi khách, hoặc nhận rượu thuốc làm quà từ người quen ở vùng núi. Một vài nguyên tắc thực tế:

• Bình không rõ ngâm cây gì, ai ngâm, ngâm từ bao giờ: không uống, không mời.
• Rượu ngâm củ ấu tàu, ô đầu, phụ tử, mã tiền hoặc "rễ cây rừng chữa đau lưng": không dùng đường uống. Nếu đã được thầy thuốc hướng dẫn dùng xoa bóp ngoài da, dán nhãn rõ "chỉ dùng ngoài", cất xa tầm tay trẻ em và không để chung kệ với rượu uống.
• Không châm thêm rượu mới vào bình cũ rồi coi như "rượu nhẹ hơn". Bã củ vẫn tiếp tục nhả độc chất.
• Không tự pha loãng để "giảm độc". Không có cách nào ở nhà biết được nồng độ sau khi pha.

Ngoài nhóm ô đầu, hạt mã tiền cũng là nguyên liệu ngâm rượu xoa bóp khá phổ biến và gây ngộ độc theo cơ chế khác. Bài dấu hiệu ngộ độc cấp tính hạt mã tiền mô tả kỹ các biểu hiện co cứng cơ đặc trưng của loại này.

Vì sao lời mách "uống chữa đau xương khớp" khó bỏ

Đau khớp khi trời lạnh là phàn nàn rất thường gặp ở người lớn tuổi miền Bắc vào tháng 11, tháng 12. Rượu ấm người, lại có tiếng là "thuốc", nên được truyền miệng nhanh. Vấn đề là cảm giác tê nhẹ sau khi uống, vốn là dấu hiệu sớm của ngộ độc aconitin, đôi khi lại bị hiểu nhầm là "thuốc đang ngấm, bớt đau". Đó chính là cái bẫy.

Người có bệnh xương khớp kéo dài nên được khám để biết đó là thoái hóa, viêm khớp hay gout, vì mỗi bệnh có hướng điều trị riêng. Cũng cần cẩn trọng với các loại thuốc nam đóng gói không nhãn mác bán qua mạng; bài tác hại của thuốc nam không rõ nguồn gốc đã nêu nhiều tình huống tương tự.

Gợi ý cho mâm rượu ngày Tết an toàn hơn

Chủ nhà có thể chủ động nói trước với khách rằng năm nay không mời rượu thuốc. Nếu có người lớn tuổi trong họ quen uống rượu ngâm, hãy hỏi cụ thể bình đó ngâm gì; với bất kỳ thành phần nào thuộc nhóm ô đầu, củ ấu tàu, phụ tử hay "rễ rừng không rõ tên", nên cất đi. Trẻ em và người say cần được để ý vì hai nhóm này dễ uống nhầm nhất.

Khi có người trong mâm thấy tê miệng, hồi hộp hay buồn nôn bất thường, đừng ngại làm "mất vui": dừng cuộc rượu, gọi cấp cứu và mang theo bình. Vài phút quyết định ấy có thể là khác biệt giữa một lần nhập viện theo dõi và một ca suy tim cấp.